Folklor Moraw południowych

Informacje ogólne i moje doświadczenia

Folklor jest nieodłącznie związany z regionem Moraw Południowych. Jest to motyw z którym prędzej, czy później zetknie się każdy odwiedzający ten region, nawet jeśli nie jest to motyw, który go interesuje. Osobiście jeżdżąc na Morawy od 2013 roku nie zastanawiałem się w ogóle nad tym tematem. Odwiedzałem popularne miejscówki fotograficzne i podczas przejazdów pomiędzy nimi próbowałem szukać nowych, nieznanych do tej pory miejsc. Fotografując krajobraz pól odwiedzałem Morawy Południowe głównie wiosną, kiedy teren ten jest najbardziej atrakcyjny fotograficznie oraz jesienią. Większość imprez ludowych odbywa się w innych terminach, stąd też spotkania fotografów krajobrazu z barwnymi korowodami należy do rzadkości.

W 2017 r. zacząłem się interesować fotografią portretową starymi obiektywami i o ile dobrze pamiętam w 2018 r. po raz pierwszy zobaczyłem mieszkańców ubranych w stroje ludowe w okolicach Bohuslavic (na północ od Kyjova). Przyznam, że scena wyglądała bardzo klimatycznie; dzieci i dorośli przebrani w bogato zdobione stroje, tradycyjna zabudowa i kwitnące we wsi wiśnie. Zatrzymałem się i przez kilkanaście minut przyglądałem całej uroczystości. Przygotowałem sprzęt, ale ostatecznie stwierdziłem, że przyjechałem tu na zdjęcia krajobrazu i szkoda czasu na tak zupełnie odmienne kadry. Temat jednak powrócił w 2023 r., kiedy już trudno było znaleźć nowe miejscówki, a z drugiej strony przygotowywałem materiały do przewodnika i motyw ludowy koniecznie musiał się w nim znaleźć.

Kiedy bardziej zagłębiłem się w temat, kupiłem kilka numerów czasopisma „Slovacko” okazało się, że imprez, w których mieszkańcy wychodzą w swoich strojach ludowych jest mnóstwo. Pierwsza okazja na zrobienie zdjęć przydarzyła się jesienią 2023 r. Jadąc już w nocy w kierunku Kyjova, w miejscowości Svatobořice-Mistřín minąłem na ulicy przepięknie ubraną dziewczynę. Zatrzymałem auto i po krótkiej wymianie zdań Anicka zgodziła się na szybką sesję. Użyłem jednego obiektywu, mianowicie Tamrona 35-150 f2-2.8 z Nikonem Z7, a czułość na otwartej przysłonie ustawiłem na ISO 5000. Był pewien problem z kadrowaniem, gdyż w tle znajdowały się słupy latarni, jednak po usunięciu ich w Photoshopie, zdjęcia prezentowały się całkiem ciekawie. Był to skromny początek, który jednak poskutkował udziałem w dwóch lokalnych festiwalach, z których zdjęcia prezentuję w tym artykule.

Co ciekawe, mieszkańcy Moraw Południowych lubią tradycje, folklor, stroje ludowe i niejako całą tą podróż w czasie do epoki naszych przodków. Nie ma tu podtekstów komercyjnych, o czym świadczą chociażby enigmatyczne informacje w internecie na temat miejsca i godziny rozpoczęcia imprez. Niestety mam tylko wiedzę pochodzącą z dwóch imprez, co było według mnie niezbędnym minimum, aby móc napisać coś na ten temat zarówno w przewodniku, jak i na stronie. Częściej odbywają się mniejsze imprezy, czy lokalne spotkania, stąd też regularnie zdarza się spotykać na ulicach wsi dziewczyny w strojach ludowych, które akurat wracają właśnie z takiego wydarzenia.

Jak w ogóle powinniśmy fotografować tego typu wydarzenia? Musimy działać jak typowy reporter oraz portrecista razem wzięci. Kluczowe jest ukazanie bogactwa strojów uczestników imprezy i przedstawienie kontekstu. Często widziałem typowy reportaż bez portretu, co jest według mnie błędem. W reportażu liczy się również dynamika kadru, stąd też ujęcia na standardowej ogniskowej, a nawet szerokokątne mogą sprawdzić się doskonale. Przy szerszych scenach dobrze sprawdza się wieloplanowość, czyli komponowanie kilku równoległych planów, w których i tak musimy skupić się na motywie głównym. W wieloplanowości sprawdzi się nieco przymknięta przysłona, tak aby również dalsze elementy ujęcia były w miarę czytelne.  Jak to w każdym reportażu najlepiej dobre są sceny dynamiczne, utrwalone w bezruchu, więc fotografujemy w trybie ciągłego autofocusa, ustawiając tryb seryjny zdjęć.

Technikami fotografowania zarówno samych wydarzeń, jak i poszczególnych osób w strojach ludowych, które u mnie były skuteczne dzielę się z Wami w pełni w jednym z rozdziałów „Przewodnika fotograficznego o Morawach Południowych”. Opisuję w nim również przebieg korowodu, który ma miejsce co roku jesienią w Dubňanach.

Tradycje ludowe

W regionie Kyjova można je zaobserwować przez cały rok. Jednak niektóre zwyczaje kultywowane są tylko w kilku wioskach. Przykładem jest Jazda Trzech Króli, która odbywa się wyłącznie w Skoronicach w regionie kyjowskim. W ostatnich latach w wielu miejscach podejmowano wysiłki na rzecz zachowania zwyczajów ludowych. W czasach komuny w wielu wsiach zaprzestano tradycyjnych imprez, jednakże obecnie można zauważyć ich swoisty renesans.

Poniżej możecie pokrótce zapoznać się z podstawowymi świętami i tradycjami ludowymi Moraw Południowych, które odbywają się tu przez większość roku:

Karnawał – to trzydniowe święto, a zarazem okres świąteczny między Bożym Narodzeniem a Wielkim Postem. O ile jego początek, przypadający po święcie Trzech Króli (6 stycznia), ma ustaloną datę, o tyle jego koniec zależy od daty Wielkanocy i kończy się między połową lutego, a początkiem marca. Zwłaszcza ostatnie dni tego okresu były oficjalnym świętem ludowym, podczas którego należało się objadać do syta. Następnie następował długi, czterdziestodniowy post. Ten tradycyjny zwyczaj wiąże się z paradą masek i polowaniem w kostiumach z niedźwiedziem. Towarzyszą mu tańce, śpiewy i muzyka.

Wielkanoc – tradycyjne zwyczaje wielkanocne rozpoczynają się w Wielki Czwartek, kiedy wieczorem po nabożeństwie kościelne dzwony nie są już używane. Dzwonienie jest zastępowane przez chłopców z grzechotkami aż do mszy wieczornej. W Poniedziałek Wielkanocny wielu mężczyzn i chłopców wstaje o świcie, aby smagać dziewczyny batem (pomláža) utkanym ze świeżej wikliny wierzbowej. Dziewczyny w zamian obdarowują ich malowanymi jajkami. W okresie wielkanocnym w wioskach odbywają się degustacje win, do których niedawno dołączyły degustacje owocowych brandy.

Budowanie słupa majowego – w Wigilię 1 Maja młodzi ludzie gromadzą się na placach wiejskich, aby zbudować słup majowy. Przedtem ścina się odpowiednie drzewo, usuwa gałęzie i korę, a jego czubek zdobi się kolorowymi, ręcznie robionymi różami i kokardami z bibuły oraz tureckim szalem. Następnie słup majowy jest stawiany w tradycyjny sposób, za pomocą długich drewnianych tyczek połączonych skórzanymi paskami. Przez następny miesiąc słup majowy musi być strzeżony przed myśliwymi z okolicznych wiosek, w przeciwnym razie istnieje ryzyko hańby i okupu. Jeśli uda się strzec słupa przez cały miesiąc, zostaje on ścięty 31 maja przez myśliwego w kostiumie, również przy akompaniamencie muzyki.

Noc św. Filipa i Dożynki – Noc św. Filipa, podczas której palono czarownice, była otoczona wieloma przesądami. W Zielone Świątki w Kyjovie odrodził się zwyczaj obchodzenia obrzędu królowych, podczas którego grupa dziewcząt w białych strojach ludowych chodzi od domu do domu, śpiewając pieśni i tańcząc. Wśród nich jest „królowa” – najmłodsza albo najpiękniej ubrana dziewczyna, prowadzona w orszaku przez inne. Dziewczęta otrzymują od mieszkańców drobne podarunki. Zwyczaj ten ma zapewnić społeczności urodzaj, szczęście i ochronę przed złymi mocami. Zakończenie zbiorów obchodzono „dožatami” – dożynkami.

Winobranie – odbywa się jesienią, podczas winobrania i we wszystkich większych miastach z tradycją winiarską. Wydarzenie to zazwyczaj wiąże się z programem kulturalnym, występami muzycznymi, degustacją wina i burczaku (młodego, częściowo przefermentowanego wina). Przed winobraniem, w „Zarážáních Horach” trwa zwyczaj winiarski, który pozwala winu spokojnie dojrzewać. Wówczas piwnice są zamknięte, a wino dojrzewa w beczkach, czekając na oficjalne winobranie. Jest to starożytna tradycja, której korzenie sięgają średniowiecza. Następnie piwnice są uroczyście otwierane i winobranie może się rozpocząć. Wszystkie te zwyczaje są przestrzegane do dziś i przekazywane kolejnym pokoleniom podczas święta winobrania.

Gody – jedno z tradycyjnych świąt niemal każdej morawskiej wsi, obchodzone jako święto chrześcijańskie oraz dzień obfitości, radości i dobrobytu. Tradycja świętowania nie ma ustalonej daty. Różni się w zależności od wsi i najczęściej przypada na święto patrona, któremu poświęcony jest lokalny kościół. W święto muszą być obecni młodzi ludzie ubrani w odświętne stroje ludowe. Centralnymi postaciami święta są staruszkowie (wybrani chłopcy) i ich dziewczęta. Są oni odpowiedzialni za organizację święta, wybór słupa majowego w lesie, dekorację parkietu oraz zapewnienie muzyki i wina. W większości wsi święto poprzedza procesja w kostiumach, która prosi urzędników ratusza o prawo do organizacji święta. Następnego dnia odprawiana jest msza święta, a święto kontynuuje się po południu kolejną procesją. Każda wieś ma inne zwyczaje związane ze świętem – w niektórych miejscach wybrany chłopiec kradnie i bije kaczkę, którą następnie piecze i zjada. W innych miejscach starzy mężczyźni niosą świąteczny wieniec w procesji, który jest zapalany i sprzedawany podczas wieczornych zabaw.

Boże Narodzenie – okres Adwentu związany jest z procesjami mikołajkowymi, w niektórych wioskach w dzień świętej Łucji można spotkać św. Łucję i Białą Łucję. Podczas gdy Wigilia i pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia należą bardziej do rodziny. W dzień świętego Szczepana ludzie kolędują, a wieczór należy do zabawy przy muzyce. Wcześniej tego dnia tradycyjnie zwalniano młodzieńców ze służby. Dziewczęta zmieniały służbę dopiero w Nowy Rok. Okres Bożego Narodzenia kończy się po Nowym Roku, kiedy to mali chłopcy idą kolędować w Święto Trzech Króli, 6 stycznia.

Rękodzieło ludowe

W regionie Kyjova rzemiosło ludowe, tradycyjne rękodzieło i pokazy potraw ludowych w muzeach i wioskach zajmują obowiązkowe miejsce. Lokalni, wykwalifikowani rzemieślnicy rozwijają dawne umiejętności, takie jak haftowanie, produkcja biżuterii, rzeźbienie, kowalstwo, garncarstwo, wyrób pierników i innych tradycyjnych potraw, jak na przykład beleš. Przez cały rok w różnych miejscowościach regionu odbywają się m.in.: wystawy rzemieślników w muzeach, jarmarki oraz ubój, uczty z dziczyzny, degustacje win, wódek owocowych i różnych przekąsek. W Kyjovie odbywają się pokazy w Domu Ludowym. W sierpniu odbywa się Festiwal Etnograficzny Kyjovský Dolňácko w Miloticach. We wrześniu w wielu wsiach regionu odbywają wydarzenia związane z rękodziełem. W święta Bożego Narodzenia w wielu muzeach i miejscowościach można obejrzeć tematyczne pokazy.

Kyjovski strój ludowy – krótka historia

Kyjovski strój ludowy pochodzi ze stolicy regionu – miasta Kyjov. Strój ten nie był jednak noszony w samym mieście, gdzie ludzie chodzili ubrani „w miejskim stylu”. Strój ludowy noszono w okolicznych wioskach, skąd przywożono go do miasta na różne okazje. Przywoziły go tu na przykład dzieci z okolicznych wsi, które uczęszczały do ​​szkół w Kyjovie, młodzież służąca w kyjovskich domach i na targach. Od samego początku strój ludowy pełnił przede wszystkim funkcję ochronną przed niepogodą. Później dodawano mu funkcje społeczne, symboliczne i obrzędowe. W trakcie rozwoju strój kyjowski ulegał wielu zmianom. Zmieniały się zdobienia i kolory haftu, materiały, z których szyto ubranie, a poszczególne elementy stroju były dodawane lub usuwane. W przeszłości podstawowy typ stroju ludowego z Kyjova był zmieniany i uzupełniany innymi elementami stroju na różne uroczystości kościelne, rodzinne czy coroczne. Na przykład po kolorze spódnicy można było rozpoznać, czy dziewczyna jest zaręczona, czy niedługo wychodzi za mąż, czy matka chrzestna idzie na chrzest, czy też jest Nowy Rok. Stroje kobiet zamężnych i niezamężnych nie różniły się jednak znacząco. To samo dotyczyło strojów męskich. Według zachowanych materiałów archiwalnych nie było różnic społecznych w rodzaju stroju. Osoby zamożniejsze posiadały jedynie więcej jego elementów.

Z etnograficznego punktu widzenia region kyjowski dzieli się na dwie części – południową i północną, dlatego też stroje męskie reprezentujące te obszary również nieznacznie się różnią. Strój męski z północnego regionu kyjowskiego ma wiele cech wspólnych ze strojem z okolic Ždáníc. Natomiast strój z południowego regionu kyjowskiego jest bardziej spokrewniony ze strojem z okolic Hodonína. Strój z Kyjova Północnego charakteryzowały żółte spodnie z jeleniej skóry sięgające za kolana, takie same jak te noszone w okolicach Ždánic. Koszule miały szerokie rękawy podwinięte mankietami, a na nie noszono czarną kamizelkę z haftowaną wełną na plecach. Mężczyźni z Kyjova Południowego natomiast nosili ciemnoniebieskie spodnie z tkaniny, koszule z otwartymi rękawami i kurty z różnych materiałów, najczęściej brokatu. Strój kobiecy z Kyjova jest niemal identyczny dla obu regionów. Różni się on bardziej szczegółami w zależności od poszczególnych wsi. Jedyną zauważalną różnicą jest bogato haftowany prostokątny kołnierz. W Kyjowie Północnym jest on całkowicie nieobecny w stroju.

Szymon Wójcik